Weblog > Nooit meer Nouakchott
Om vier decennia later alsnog over het hoofd te worden gezien door een dronken Libanees die de boom des levens finaal doormidden reed.
Een van de meest hilarische verkeersongevallen aller tijden staat nog steeds op naam van een Lybische vrachtwagenchauffeur die in 1973 in zwaar beschonken toestand frontaal op een boom knalde. Dat was een prestatie van formaat, want de boom in kwestie (l’Arbre du Ténéré), was de enige boom die in een straal van 400 km kurkdroog woestijngebied te vinden was.
Eeuwenlang was deze naar schatting 300 jaar oude acacia het territoriale oriëntatiepunt voor de graan- en zoutkaravaans van de touaregs. Duizenden jaren geleden bestond het noordoostelijke deel van Niger nog grotendeels uit tropisch regenwoud, maar als gevolg van de klimaatverandering werd alle vegetatie gaandeweg opgeslokt door de oprukkende droogte. Aan het begin van de twintigste eeuw was de eens zo weelderige begroeiing gereduceerd tot een handvol knoestige doornstruiken, maar zelfs die konden niet overleven op een jaarlijks neerslagrantsoen van minder dan 2,5 cm.
Dat l’Arbre du Ténéré als enige overeind bleef in de volstrekte leegte van onherbergzaam woestijnzand kon alleen maar als de wortels van deze boom werden gevoed door een ondergrondse bron. Omdat de meeste waterbronnen in dit gebied honderden kilometers van elkaar verwijderd waren, besloot het Franse leger in de winter van 1938-1939 deze bron uit te graven zodat er een waterput kon worden aangelegd voor de langstrekkende legercolonnes. Deze opgravingen brachten aan het licht dat l’Arbre du Ténéré z’n tijdloze levenskracht te danken had aan een bron die zich op 35 meter diepte onder het gekrakeleerde aardoppervlak bevond. Dat ook de Franse genie-eenheden het niet zo nauw namen met de cultuurhistorische betekenis van l’Arbre du Ténéré blijkt uit een militair rapport dat melding maakt van een onvoorzichtig manoeuvre met een vrachtwagen waarbij een deel van de stam zwaar beschadigd raakte.
Niettegenstaande de kenmerkende Y-vormige vertakking voorgoed verloren ging, wist de vuurtoren van de woestijn deze levensbedreigende aanslag te overleven. Om vervolgens vier decennia later alsnog over het hoofd te worden gezien door een dronken Libanees die de boom des levens finaal doormidden reed. De restanten van de legendarische acacia werden overgebracht naar het Nationaal Museum van Nigers hoofdstad Niamey, waar ze tot op de dag van vandaag worden tentoongesteld als een voorgoed verloren teken des tijds. Ter nagedachtenis van de echte l’Arbre du Ténéré werd bij de bron een futuristisch kunstwerk van metalen buizen, benzineleidingen en gesloopte auto-onderdelen opgericht.
Wellicht had de buitenwereld nooit iets vernomen over het tragische verlies van l’Arbre du Ténéré als de Dakarrally in de begindagen van z’n bestaan hier niet voorbij was gekomen. Onder de bezielende leiding van Dakar-oprichter Thierry Sabine kreeg deze desolate uithoek van de onmetelijke Sahara eindelijk de symbolische meerwaarde die het verdiende. Voor de helaas veel te vroeg overleden Sabine belichaamde l’Arbre du Ténéré de ondefinieerbare kracht van het leven, een metafoor die hij als voormalig marketing-manager perfect wist te projecteren op ‘zijn’ Dakarrally.
Het was beslist niet de enige obscure plek in donker Afrika die dankzij de passage van de Dakarrally op de kaart werd gezet. Wie had er voor 1978 – het jaar dat de eerste Dakarrally op Place Trocadero in hartje Parijs van start ging - ooit gehoord van exotische plaatsen als Tammanrasset, Bamako of Zouérat? Of van de adembenemende Assekrempas en het buitenaardse Algerijnse maanlandschap van het Hoggarmassief?
Helemaal niemand. Nouakchott of Ouagadougou? De hoofdsteden van Mauritanië en Bourkina Faso klonken als het voorgeborchte van de hel (wat ze in werkelijkheid ook waren). Dankzij Thierry Sabine kreeg het prachtige, mysterieuze binnenland van Afrika eindelijk een ziel en een gezicht. ‘Le Dakar’ werd precies wat hij lang vooraf in een visionair helderheidsmoment had bedacht: een ongelooflijke uitdaging voor alle deelnemers, een droom voor alle thuisblijvers. Sabine’s onvoorwaardelijke liefde voor de woestijn werkte zo aanstekelijk dat de rally binnen de kortste keren zichzelf oversteeg.
Met alle gevolgen vandien, want na het tragische helikopterongeval van 1986, waarbij naast Thierry Sabine ook de Franse zanger Daniel Balavoine en drie andere inzittenden van het gecrashte toestel het leven verloren, raakte de Dakarrally decennialang op drift. Het oorspronkelijke parcours werd steeds vaker een aaneenschakeling van commerciële compromissen: Barcelona, Lissabon, Tripoli, Cairo, Kaapstad... En sinds vorig jaar zelfs Buenos Aires. Wie betaalt, bepaalt. Stel je voor dat de Tour de France op 8000 km afstand van Parijs zou finishen... Maar dat was voor de Amaury Sport Organisation (ASO) geen onoverkomelijk bezwaar om met de Dakar-rally richting Zuid-Amerika te verhuizen. De miljoenen dollars die Buenos Aires over had voor de publicitaire impact van de Dakarrally waren doorslaggevend.
Ik kan mij niet van de indruk onttrekken dat het Grote Masterplan al klaar lag lang voordat de ASO in 2008 definitief de stekker uit de Afrikaanse Dakar trok. Het enige wat men nodig had was een geldig excuus om met de Dakar op de internationale toer te gaan. Per slot van rekening: terreurdreiging in Mauritanië was achteraf beschouwd een iets te zwak excuus om de rigoureuze afgelasting te vergoelijken. Die terreurdreiging stak elk jaar de kop op en was – gezien de internationale uitstraling van Le Dakar – een overkomelijk randfenomeen dat met diplomatieke onderhandelingen kon worden opgelost.
Dat Dakar-directeur Etienne Lavigne in een recentelijk perscommuniqué een terugkeer van het meest extreme rally-avontuur in Afrika niet uitsluit vind ik een schandalige misleiding van de werkelijkheid. Ik heb sowieso weinig fiducie in beursgenoteerde multinationals die met sentimentele argumenten beginnen te schermen. De enige reden waarom de ASO met dit statement kwam, heeft alleen tot doel om alle dissidente Dakar-alternatieven de kop in te drukken. De kans dat de Dakarrally ooit terugkeert op Afrikaans grondgebied acht ik zo goed als uitgesloten. Daarvoor zijn de internationale commerciële belangen veel te groot geworden. China en Rusland willen maar al te graag een graantje meepikken van het mediamegaspektakel dat de Dakar inmiddels is geworden.
Ook Sidney en Melbourne zien een Trans-Australische versie van de vermaarde rally wel zitten en tussen alle bedrijven door wil ook Zuid-Afrika wel een herkansing van het Dakar-avontuur herbeleven. Al deze landen hebben megabedragen over om hun internationale uitstraling met een indirecte omweg via de Dakar-rally te distribueren. Wat de televisiekijkende fans betreft is het inmiddels al wel duidelijk dat het geen mallemoer uitmaakt waar de actie plaatsvindt. Kijken doen ze toch, waar ter wereld het zand ook stuift.
Luc
Foto: ANP