30 jaar vrijheid: de Rhön

Dertig jaar geleden gebeurde het onvoorstelbare. De Berlijnse Muur viel en scheurde in zijn val het IJzeren Gordijn open. De strengbewaakte Zonegrenze tussen Oost- en West-Duitsland verdween, Duitsland werd met de Wiedervereinigung weer één land. Wat is er na dertig jaar nog over van die grens? Michiel van Dam ging op zoek naar sporen van de schandvlek  die Duitsland deelde.

Hun zintuigen waren al overvoerd. De bandleden van de New Yorkse rapband 24Spyz waren pp hun eerste Europese toer buiten de Verenigde Staten met mij als chauffeur al in aanraking gekomen met Zwarte Pieten op de straat van Amsterdam en Volkspolizisten aan de grens van de DDR. En terwijl ze in West-Berlijn optraden, werd ook nog eens het Koude Oorlogsymbool bij uitstek door ‘spechten’ met hamers en beitels
stukgeslagen. De onwankelbaar geachte Berlijnse Muur wankelde en viel, en de 24/7 Spionnen en ik waren er bij aanwezig. Live uit Berlijn!

Dertig jaar later is de Koude Oorlog stof voor geschiedenisboeken van de huidige schoolgaande generatie. Die jongens en meisjes die alleen nog mogen dromen van een rijbewijsstempeltje categorie motorfiets en de grenzenloze vrijheid die het rijden op een motorfiets belooft. Het Duitse middelgebergte van de Rhön biedt zowel die vrijheid als die geschiedenis.

Vooruitlopend op de toen nog ondenkbaar geachte Wiedervereinigung van Oost- en West-Duitsland werd in 1966 de Bayenturm gebouwd op de Büchelberg bij Zimmerau. Niet als militair object, maar als een toeristische uitzichttoren. Maar die Beiertoren is voor mij niet het échte werk dat langs de voormalige Innendeutsche Grenze stond. De DDR-regering plaatste rijen wachttorens langs deze meer dan 1.394 kilometer lange lijn, die als een wond door Duitsland sneed. Deze ‘antifascistische beschermmuur tegen Amerikaanse bandieten’ was bedoeld om de eigen burgers binnen te houden, want de DDR, het land van de Onbegrenste Tekorten, dreigde leeg te lopen: tussen 1952 en 1961 beginnen zo’n 3,5 miljoen DDR-burgers de illegale Republikflucht.

Speciale hekwerken

De weg zigzagt de Bochelberg af en ik hobbel vanuit Beieren de deelstaat Thüringen in. Halt! Hier Grenze! In de berm is een deel van de oude grens behouden gebleven. Als gedenkteken voor de schandvlek van de Duitse tweedeling. Een schandvlek die politici wilden uitwissen, maar die op initiatief van individuele burgers zichtbaar blijft. Ik scharrel wat rond tussen de speciale hekwerken en grensstenen (zo’n zwart-rood-geel exemplaar met het symbool van de DDR erop is een gewild souvenir), in het blinde vertrouwen dat de mijnen en de Selbstschußanlagen ontscherpt zijn.

De weg slingert voort met avontuurlijk golvend asfalt en zonder een enkele auto erop rijdend of geparkeerd. Helemaal de DDR-sfeer! Bij Gompertshausen stuit ik op een voormalige grenstoren met commandobunker eronder. Tot de laatste dag van de DDR was dit object permanent bezet door de Volksarmeeïsten, daarna kwam er een café in en gebruikten motorclubs het als hun feesthok. Het grenscomplex zou op last van de autoriteiten worden gesloopt, maar dat kon door een burgerinitiatief op het laatste moment worden verhinderd.

Veel van vroeger is door dergelijke privé-initiatieven behouden gebleven. Vrijwilligers die niet willen dat de schandvlek helemaal wordt weggepoetst. Ze onderhouden overblijfselen van de oude grens en richten exposities in, zoals het Museum für Grenzgänger in Bad Königshofen. Vandaag gesloten, zoals zoveel van die grensexpo’s alleen op een vaste dag in de maand of op afspraak vooraf te bezoeken.

Kleurige sculpturen

De Erlebnisstraße der deutschen Einheit rolt als een zwarte loper voor me uit naar Eußenhausen en Henneberg.

Borden langs de weg!

‘Hier waren Duitsland en Europa tot 10 november 1989 om 3:40 uur gedeeld’. En een wegwijzer naar ehemalige Grenzsicherungsanlagen. Het hek naar de DDR staat open, de BMW past erdoor, er is geen man of macht die mij tegenhoudt op weg naar de kloeke Fahrzeugrammbock tussen de stammen op het antieke asfalt dat steeds verder schuilgaat onder een poëtische laag boombladeren.

Een paar honderd meter verderop trekken kleurige sculpturen de aandacht. De BMW hobbelt over graspollen richting Grenzland Skulpturenpark. Van de voormalige grensovergang Eußenhausen/ Meiningen is alleen nog een vervallen witte wachttoren over. Op de toenmalige Todesstreifen staan nu beelden en de ‘gouden brug’, die de Duitse eenheid symboliseert. Dat is allemaal werk van de kunstenaar Herbert Fell, die man met dat hoedje. Hij liet scholieren vlaggen ontwerpen en plaatsen, en op het hele terrein getuigen andere projecten van hem in min of meerdere mate van voltooiing van de Duitse deling en wedervereniging.

De tentoonstelling in de voormalige Hainbergkazerne in Mellrichstadt is vandaag gesloten. Waar je tot 1989 niet om het IJzeren Gordijn heen kon, moet je nu je motortocht goed uitkienen als je zo veel mogelijk exposities wilt bezichtigen.

Doornroosjeslaap

Het asfalt omhoog naar de Hohe Gerba ziet eruit alsof de voltallige cavalerie van de Sovjet-Unie eroverheen is gedenderd toen ze hun helikopterbasis en meest westelijke radar- en afluisterpost bovenop de 751 meter hoge berg verlieten. Geen spetsnaz-snipers achter elke boom, geen Katjoesja Stalinorgels om mij op de bergtop te verwelkomen.

Vóór de Sovjets waren er de Kelten. Sinds ongeveer 600 voor Christus vestigden zij zich in de Rhön, waar ze beschermmuren en nederzettingen bouwden op heuvel- en bergtoppen als de Hohe Gerba. De Rhön verkeerde na de Tweede Wereldoorlog in een Doornroosjeslaap en er is weinig lichtvervuiling aan de nachtelijke hemel.

Dus de Hohe Gerba is ook geliefd bij sterrenwichelaars en andere alternatieve zenners en yinenyangers, die met baarden, lange haren en wollen dekens staan te kleumen bij de ingang van het bergcafé waar warme koffie wordt gebrouwen. Het museumpje Druzba (‘vriendschap’) over de Sovjets op de Berg is helaas gesloten.

In het grensgebied van de DDR werden zo’n 12.000 mensen onder dwang gedeporteerd. Tientallen dorpen langs de grens werden rücksichtlos afgebroken. Langs een klein landweggetje herinnert een steen-met-inscriptie aan het dorp Schmerbach dat op die manier in 1974 van de aardbodem verdween.

De DDR vertrouwde haar eigen burgers niet. De Staatssicherheitsdienst (Stasi) bespioneerde alles en iedereen, bij werkzaamheden aan de grens stonden politieke commissarissen met hun vinger aan de trekker, want niet alleen arbeiders, maar ook Volkspolizisten en militairen hadden de onhebbelijke neiging om hun heilstaat de rug toe te keren en naar het Westen te vluchten.

Prachtig panorama

De Hochrhönstraße werd in de bruine jaren dertig gepland en tijdens de Tweede Wereldoorlog aangelegd over de bergrug. Hij heeft niet veel bochten, maar biedt wel een prachtig panorama op het moerasgebied Schwarzes Moor en de karakteristieke Kuppen van de Rhön: de kale bergkegels waar ooit uitgestrekte beukenbossen op stonden. Nu staat de Rhön bekend als Land van Open Vertes en om dat zo te houden trekken er schaapskuddes over de bergen en heuvels. Het ooit met uitsterven bedreigde Rhönschaf is samen met de zilverdistel uitgegroeid tot het symbool van de Rhön.

Van het bordersurfen krijg ik maar niet genoeg. De mooiste en spannendste stuurweggetjes liggen op, aan en over de voormalige grens. Het is een leuke sport om er onderweg die dingen uit te pikken die met de Duits-Duitse grens te maken hadden.

In Vacha spant een stenen boogbrug uit de Middeleeuwen over de Werra. Werra-Sperra: direct over deze brug tussen Vacha en Philippsthal liep de Innendeutsche Grenze. Daar moet de BMW natuurlijk overheen rollen en aangezien het Oost-Duitse Schießbefehl met het opheffen van de DDR is ingetrokken, kan ik die illegale actie op de sinds 1990 Brücke der Einheit gedoopte brug doorvoeren zonder dat er gaten in mijn Touratech-kuipje of mijn Rev’It-motorpak vallen. Direct op de voormalige Oost-Duitse oever staat nog het gebouw van de Hoßfeldsche drukkerij, dat tot eind 1989 deels in de DDR, deels in de BRD lag. Wat een onzin toch, die grenzen, met stempeltjes in paspoorten, grimmige Volkspolizisten, machinegeweren, honden, prikkeldraad, mijnenvelden, Selbstschußanlagen… We kunnen het in Europa heel goed zonder die grenstralala stellen. Dat hebben Val van de Muur, Deutsche Wiedervereinigung en Verdrag van Schengen bewezen.

Duitse demarcatielijn

Kleine landweggetjes door het gebied van Hohenroda zijn de volgende kersen op mijn grenslandtaart. Bochten door bos en over heuvels, hier en daar accenten van industrie en mijnbouw in het landschap. En dan, na Rosdorf, brengt een zoveelste heerlijk landweggetje mij naar Point Alpha. Van de voormalige Duitse demarcatielijn zijn na Muurval en IJzeren Gordijnopening met typisch Duitse Gründlichkeit de meeste sporen verdwenen. Die schandvlek wilden de Duitse autoriteiten het liefste wegpoetsen.

Maar daar kwamen burgers tegen in het geweer. Zo is ook Point Alpha behouden als gedenkteken van het verleden voor het heden en de toekomst. Nergens anders ter wereld stonden de voorposten van Navo en Warschaupact zo dicht op elkaars neuzen en lange tenen.

Door het ‘Fulda Gap’ bij Point Alpha zouden de Sovjettroepen volgens Navo-generaals hun invasiemacht van soldaten, tanks en andere oorlogstuig richting westen rollen. Via de bankkluizen van Frankfurt en het Ruhrgebied met z’n industrie zou het Rode Gevaar dan binnen twee weken aan de kusten van de Atlantische Oceaan en de Noordzee staan. Sovjet-partijbonzen en begeleidende politieke commissarissen konden dan in Scheveningen de Pier van Stalin bezoeken en in Amsterdam het Red Star District. Het is anders gelopen.

Weg der Hoffnung

Direct achter de voormalige Amerikaanse wachttoren van Point Alpha begon het grauwe gebied van de DDR. Vanuit het US-camp Point Alpha leidt een Kolonnenweg naar het Haus auf der Grenze. Weg der Hoffnung, toe maar. Zo’n Kolonnenweg bestaat uit twee stroken geperforeerde betonplaten, waarover DDR-grenspatrouilles reutelden met hun autootjes en motorfietsjes. In het spoor van Trabant, Wartburg en MZ roffelt mijn BMW langs de voormalige grens naar het Blauwe Huis. Symbool voor Wedervereniging van Duitsland, het vreedzaam samengroeien van Europa en niet op alleen onhandige tijden geopend.

Zo krijg ik bij de expositie een goed beeld van de functie van Point Alpha in het Großen Ganzen van de Koude Oorlog in Duitsland. En, vooraf geregeld, daar heb ik een gesprek met de voormalige DDR-burgerin Marion Kleffel. Zij vertelt mij hoe de mensen aan de ‘andere kant’ van de Duitse grens hun leven in een dictatuur toch zo goed mogelijk trachten te leven. Wat daarvan is blijven hangen, is dat ik toch maar een bofkont ben geweest en nog steeds ben: overal maar op mijn motorfiets door de wereld mogen reizen, ook in landen achter het IJzeren Gordijn, waar de mensen zelf niet die vrijheid hadden.

Duitslands schande

Na de Tweede Wereldoorlog werd Duitsland door de geallieerde overwinnaars in bezettingszones verdeeld. De VS, Groot-Brittannië, Frankrijk en de Sovjet-Unie kregen ieder een deel van Duitsland toegewezen, Berlijn bestuurden ze samen.

De grenzen tussen de Amerikaanse, Britse en Franse zones vielen al gauw weg, zeker na de stichting van de Bondsrepubliek Duitsland (3 oktober 1949) in het westelijke deel van Duitsland. De grens met de Sovjetbezettingszone in het oostelijke deel van Duitsland (sinds 7 november 1949 Deutsche Demokratische Republik) werd juist steeds scherper gedefinieerd. De Koude Oorlog dreef een wig tussen het kapitalistische westen en het communistische oosten.

De voortdurende uittocht uit Oost-Duitsland (tot 1961 zo’n drie miljoen mensen) was de Sovjet-Unie en de DDR een doorn in het oog. De Innendeutsche Grenze werd door hen steeds beter beveiligd, helemaal na de bouw van de Berlijnse Muur in 1961. De Val van de Berlijnse Muur in 1989 luidde de Wiedervereinigung van Oost- en West-Duitsland in (3 oktober 1990). In het nieuwe Duitsland was geen plaats meer voor de voormalige grens, die een ongemakkelijke herinnering aan de tweedeling van Duitsland was. Dankzij burgerinitiatieven is er hier en daar een stuk van de voormalige 1.394 kilometer lange grens behouden gebleven, als herinnering aan vroeger en als waarschuwing voor later.

Die Rhön ist schön. Het Land van de Open Vertes laat zich richting Wasserkuppe weer op zijn mooist zien. Langs de wegen staan Bildstöcke om voor reizigers bescherming bij hemelse machten af te smeken. De blik zweeft vrij en onbekommerd rond, voor nog meer panorama moet ik toch echt de lucht in. Welnu: dat kan geregeld worden. De Hochrhönring levert mij af op de Wasserkupe, met 950 meter de hoogste berg van de Rhön. Nog zo’n Rhönsymbool: de overmaatse pingpongbal van Radom, de radarobservatiepost van de Navo. En vanaf de bergtop werden in de jaren twintig de eerste geslaagde proefvluchten met zweefvliegtuigen gehouden. Een vriendelijke piloot neemt me mee in zijn vliegende sigaar. Net als op de motor zijn er maar twee plaatsen aan boord. In zo’n zwever zit de passagier voorop, waardoor ik naar alle kanten kan kijken.

Hoger en hoger

Ik mag onderweg naar de tellers voor mijn neus kijken, maar ik moet overal met mijn fikken afblijven. Gewoon meehangen in de bochten, het is alleen jammer dat die kap niet open kan. Zo mis ik de wind en daardoor een hoop lol.

De zwever draait maar hoger en hoger, 1.500 meter boven NAP, 1.900 meter boven NAP. Moeten we hier al zuurstoftanks gebruiken, als kosmonauten? Misschien zit daarom wel die plastic kap boven onze kop.

Het uitzicht is fenomenaal. Vanaf deze afstand zijn voor mijn ongeoefende oog geen details meer zichtbaar van de schandvlek die de voormalige grens op het Duitse blazoen wierp. De heuvels en akkers rollen gewoon door, zonder harde afscheidingen.

Voor die details moet ik weer naar beneden, op de motor over veldwegen ploegen en in stadjes naar tentoonstellingen speuren. En als ik straks weer over moeder aarde rol kan ik ook eens uitzoeken hoe het gelopen is met die bandleden van 24/7 Spyz. Zouden ze, na die turbulente Europatoer nog verder hebben gemusiceerd? Inspiratie genoeg lijkt me: van Amsterdam en Zwarte Piet naar de spechten die op vreedzame wijze een eind maakten aan de Berlijnse Muur, het IJzeren Gordijn en de Koude Oorlog. Na dertig jaar levert dat in ieder geval wel een dijk van een motortoer op door de Rhön: Land van de Grenzenloze Vertes.

Totale Afstand: 319631 m
Download deze route

Download GPX, GDB, ITN

Toeristische informatie

MotorNL Nieuwsbrief

Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief of aanbiedingen en blijf iedere week op de hoogte van al het nieuws, motortests, leuke routes of aanbiedingen.

Ik meld me hierbij aan voor de volgende mailinglijsten:




Vul een geldig emailadres in
Dat adres bestaat al in ons bestand
The security code entered was incorrect
Dank voor je aanmelding

Gerelateerd

REAGEER OP DIT ARTIKEL