Unesco Werelderfgoederen in Nederland

Schatten uit het verleden

Hoewel de benaming Unesco Werelderfgoederen velen bekend in de oren zal klinken, is het in de meeste gevallen toch vooral het verhaal van de beroemde klok en de klepel. Dat we ook in eigen land een aantal van deze cultureel en landschappelijk gezien waardevolle locaties hebben, is bij velen al helemaal onbekend. Daarom is het de hoogste tijd om de motor te pakken en eens langs de zes Unesco Werelderfgoederen in Nederland te rijden.

Ons koninkrijk telt zeven Unesco Werelderfgoederen, waarvan er zes in Nederland zelf zijn te vinden. De historische binnenstad van Willemstad (Curaçao) hoort er namelijk ook bij, maar die bekijken we wellicht een andere keer. We bezoeken de zes Unesco-locaties in Nederland niet op één dag. Dat zou wat betreft de afstand vast goed te doen zijn, maar dan is er geen tijd meer om er ook even rond te kijken. Achtereenvolgens rijden we – op verschillende dagen – naar de molens van Kinderdijk, de Stelling van Amsterdam, het Rietveld Schröderhuis (Utrecht), de Beemster (Noord-Holland), Schokland en het ir. D.F. Woudagemaal.

Onvervangbaar
Sinds begin jaren negentig houdt Nederland zich actief bezig met de Overeenkomst over het Werelderfgoed van 1972. Die werd in 1992 bekrachtigd door de Tweede Kamer. Vervolgens leverde ons land een voorlopige lijst in. De Nederlandse voorlopige lijst is gericht op vier thema’s: Nederland-Waterland, de republiek in de zeventiende eeuw, het nieuwe bouwen en archeologie. In 1995 was de eerste aanwijzing van Werelderfgoed in Nederland.
Het Werelderfgoed is een cultureel en natuurlijk erfgoed dat wordt beschouwd ‘als onvervangbaar, uniek en eigendom van de hele wereld’. De titel Werelderfgoed  mag alleen worden gedragen door erfgoed dat is ingeschreven op de Werelderfgoedlijst van Unesco. De Commissie voor het Werelderfgoed, die wordt gevormd door vertegenwoordigers van 21 landen, stelt elk jaar de Werelderfgoedlijst samen. Zo, dat is dat. Het molencomplex Kinderdijk-Elshout bestaat uit negentien monumentale molens en een historische infrastructuur voor de bemaling van de Alblasserwaard. De waterstaatkundige infrastructuur bestaat uit waterlopen, lage en hoge boezems en dijken. Verder omvat het gebied onder meer historische gemalen. In 1997 heeft Unesco het molengebied vanwege het unieke karakter op de Werelderfgoedlijst geplaatst. Het gebied is nog steeds van belang voor de waterbeheersing in de Alblasserwaard. Alleen hebben moderne gemalen de taak van de molens overgenomen. Als we hier op een doordeweekse dag redelijk bijtijds arriveren, zijn we lang niet de enige toeristen. Met busladingen tegelijk komen ze hier naar toe, uit heel Europa en van verder. Gewapend met kleine, zilverkleurige cameraatjes komen ze uit de bus, lopen tweehonderd meter achter een gids aan richting molens, kopen een souvenir en verdwijnen weer. Mensen kijken is hier minstens zo leuk als molens kijken. De parkeerplaats is klein: één persoon heeft een dagtaak aan het op z’n plek zetten van de touringcars. Natuurlijk nemen we na ons bezoek de weg over de dijk naar het oosten. Eigenlijk is het zicht op de molens hier nog mooier dan vanaf de plek waar alle bezoekers ‘landen’. We stoppen voor nog enkele foto’s en even later voor een kop koffie in een café waar wordt gerookt. Het café trok onze aandacht door de molentjes er tegenover op de dijk. De gekscherende opmerking die we over het roken maken, valt in eerste instantie dramatisch verkeerd. “De meeste mensen die foto’s maken van die molentjes rijden daarna door”, zegt de kroegbaas later. Wij dus niet. Vooruit, schenk er nog maar één in. Een kersverse wordt het.

Harmonieuze kleurcomposities
Via Schoonhoven en ooievaarsdorp Het Liesveld slingeren we richting Utrecht. Het Rietveld Schröderhuis in de hoofdstad van de gelijknamige provincie biedt passerende motorrijders weinig lol. Niets te drinken, niemand thuis, een bordje met wat informatie is het enige. Een bezoek met rondleiding moet je voorbereiden: zomaar langs gaan heeft weinig zin. De woning ‘wordt gekenmerkt door rechte lijnen en vlakken en door de kleuren rood, geel en blauw, die met zwarte lijnen en grijze en witte kleurvlakken onderdeel zijn van harmonieuze kleurcomposities’. Nee, dat verzin ik niet zelf. Rietveld (1888-1964) bouwde dit unieke woonhuis in 1924 in opdracht van en samen met mevrouw Schröder-Schräder, die er haar hele leven bleef wonen. Het is het enige gebouw dat volgens de architectonische principes van de kunstenaarsbeweging De Stijl is gerealiseerd. Niet alleen de architectuur, maar ook het interieur en de meubelstukken zijn in deze stijl en kleurstelling ontworpen. We geloven het vrijwel ongezien, starten de motoren en rijden langs de kolossale zendmast van Lopik naar de Stelling van Amsterdam. Ook al geen monument dat zich ‘gemakkelijk’ laat bezoeken: het bestaat namelijk uit een hele reeks verdedigingswerken. De Stelling van Amsterdam is een voormalige verdedigingslinie rondom Amsterdam met een lengte van 135 kilometer, waarin ruim veertig forten zijn opgenomen. Behalve forten maken ook liniedijken, genieloodsen, sluizen en munitiemagazijnen er deel van uit. De Stelling is aangelegd tussen 1880 en 1914 op een afstand van vijftien tot twintig kilometer van Amsterdam. Hierdoor kon de hoofdstad buiten bereik van vijandelijk kanonvuur blijven. Het gebied buiten de Stelling kon in tijden van gevaar onder water worden gezet (inundatie). De Stelling diende zo als laatste toevluchtsoord voor regering en leger zodra een andere belangrijke weerstandslijn, de Nieuwe Hollandse Waterlinie, doorbroken zou worden. De Stelling van Amsterdam heeft zijn tijd als verdedigingswerk gehad, maar tot op de dag van vandaag zijn veel onderdelen van het stelsel uitzonderlijk gaaf bewaard gebleven.

Kunstenaars aan het werk
Fort Vijfhuizen, onderdeel van de Stelling van Amsterdam, is verbouwd tot een kunstfort. De stichting Kunstfort Vijfhuizen is een ideële stichting van vrijwilligers. Zij nam het initiatief om het fort te restaureren en nieuwe functie te geven als 'kunstfort': een centrum voor actuele kunst en cultuur, midden in de samenleving. Nu kan iedereen vrij wandelen over dit terrein. Bezoekers zien kunstenaars aan het werk, kunnen een expositie bezoeken, een cursus volgen, eten in het restaurant of gewoon van de omgeving genieten. Wij parkeren de motoren, maken een praatje met de toevallig aanwezige kersverse directeur en scoren zelfs een gratis kopje koffie. Een beetje macaber is wel de wandeling over een kunstwerk dat bestaat uit een pad van… grafstenen.
De droogmakerij De Beemster kwam tot stand in de vroege zeventiende eeuw. Belegging van kapitaal in grond, behoefte aan landbouwgrond en buitenverblijven en de wil om de strijd tegen het water te winnen, waren de voornaamste redenen om het binnenmeer De Beemster toen droog te maken. Het nieuwe land, met een bodem van stevige klei, werd in een strak geometrisch patroon van zuivere vierkanten ingericht: en dat zien we nergens anders in ons land. Eerlijk gezegd zie je dat vanaf de motor ook niet zo eenvoudig. Vanuit de lucht is het op z’n best waar te nemen. Zo’n drieënhalve meter onder NAP wordt in De Beemster nu gewoon gewerkt en gewoond. Het landschap bestaat uit rechte, beplante wegen, stoere stolpboerderijen en enkele historische dorpen. En gelukkig ook af en toe een terrasje, waar de nabijheid van Amsterdam goed hoorbaar is. De Zaanse Schans is een openluchtmuseum. Met werkende molens, oude ambachten, bijzondere musea en prachtige groene houten huizen. De achttiende en negentiende eeuw komen hier tot leven, als een soort industrieel erfgoed. Weliswaar geen Unesco-locatie, maar best passend in een rit na een bezoek aan De Beemster.

Strijd met de zee
Het Werelderfgoed ‘Schokland en omgeving’ staat als archeologisch monument symbool voor de eeuwigdurende strijd tussen de mens en de zee. Schokland is in 1995 op de lijst van Werelderfgoederen gekomen. Het telt negen rijksmonumenten, waaronder vijf archeologische terreinen, en één is een gemengd archeologisch en gebouwd monument. De gebouwde rijksmonumenten bestaan onder meer uit een lichtwachterswoning en een kerkgebouw. Hiernaast zijn er enige honderden archeologische terpen, dijksystemen en andere relicten aangetroffen. Schokland maakt sinds de jaren veertig van de twintigste eeuw deel uit van de Noordoostpolder. Geheel onverwacht rijden we hier ook ineens in een groen voorjaarsbos. En ook onverwachts, maar vooral ongewenst, is de confrontatie met een groot aantal aan draden hangende rupsjes. Motormaat Jacob komt daar pas achter als ik een foto maak en hij in die tijd even ‘een boom uitzoekt’. ’s Avonds thuis komen er nog steeds rupsjes tevoorschijn… Dicht bij Schokland ligt Urk. Natuurlijk nemen wij hier ook nog even een kijkje. Een visje eten? Verser kun je ze niet krijgen. Het Ir. D.F. Woudagemaal – in gebruik genomen in 1920 – dicht bij het Friese Lemmer is het grootste nog in bedrijf zijnde stoomgemaal ter wereld. Het is gebouwd voor de afvoer van overtollig water in de Friese boezem. De oorspronkelijke kolenstook is in 1967 vervangen door oliestook. Het is nu als hulpgemaal in gebruik: jaarlijks is het zo’n 400 uur in bedrijf om daadwerkelijk en noodzakelijk water te verplaatsen, maar ook om personeel op te leiden. Wie het gemaal ‘onder stoom’ wil zien, kan zich via de website abonneren op een ‘stoomalarm’. Als het gemaal aan het werk gaat, neemt de opstartprocedure nog een uur of acht in beslag. Ir. D.F. Wouda (1880-1961) was de hoofdontwerper van het gemaal en bij zijn pensioen in 1947 kreeg het gemaal zijn naam.  Architectonisch (‘zakelijk’) en technisch is het gemaal een goed onderhouden monument uit de eindperiode van het stoomtijdperk. Wij sluiten ons aan bij een rondleiding, zoals die dagelijks door vrijwilligers wordt verzorgd. We krijgen van alles te horen over het gemaal: de geschiedenis, de werking en de functie die het nog steeds heeft. Met die rondleiding komt tevens een einde aan ons bezoek aan de laatste van de zes Nederlandse Werelderfgoederen. Ze bieden stuk voor stuk veel historie, prachtige locaties en mooie ritten daar omheen. Er valt dus nog heel wat te genieten van onze schatten uit het verleden. 


Nog meer Werelderfgoederen
Nederland telt momenteel zes Unesco Werelderfgoederen. Het is echter niet uitgesloten dat er in de toekomst locaties bij komen. Zo pleitten drie belangenorganisaties in Den Bosch onlangs nog voor de aanwijzing van het Citadel-gebied tot Unesco Werelderfgoed. Over de gehele wereld zijn er inmiddels bijna 900 Unesco Werelderfgoederen.

Informatie
Op de volgende websites kun je terecht voor informatie over de Unesco Werelderfgoedlijst en de locaties van de Erfgoederen in Nederland.

Algemeen
www.werelderfgoed.nl
http://whc.unesco.org

Stelling van Amsterdam
www.stellingvanamsterdam.nl
www.stelling-amsterdam.nl

Kinderdijk
www.stichting-kinderdijk.nl

Ir. F.D. Woudagemaal
www.woudagemaal.nl

Schokland
www.schokland.nl

De Beemster
www.beemsterinfo.nl

Rietveld Schröderhuis
www.centraalmuseum.nl

Tekst en foto’s: Willem Laros
Met dank aan: Jacob de Jong

 

MotorNL Nieuwsbrief

Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief of aanbiedingen en blijf iedere week op de hoogte van al het nieuws, motortests, leuke routes of aanbiedingen.






Hierbij geef ik toestemming om me via email, met de informatie die ik in dit formulier opgegeven heb, nieuwsbrieven te sturen.

Uitschrijven kan op elk moment, onder iedere nieuwsbrief staat onderaan een link om uit te schrijven. We hebben je privacy hoog in het vaandel, onze privacy policy is op de website te lezen. Als je dit formulier instuurt, dan ga je akkoord met de voorwaarden genoemd in de privacy policy.


Over de auteur

De redactie van Motor.nl bestaat uit alle redactieleden van MOTO73, Promotor en Classic & Retro. Redacteuren Ad van de Wiel, Jan Kruithof, Eddie de Vries, Nick Enghardt, Maikel Sneek en diverse freelancers zijn dagelijks actief voor Motor.nl.