Grondlegger Amerikaanse viercilinder

De broers William ‘Bill’ en Tom Henderson presenteerden hun eerste motorfiets in 1912. William was de technische man achter het verhaal, Tom de verkoper die in no-time een dealernet organiseerde. Vanaf het begin was de Henderson een kwaliteitsproduct, ook al was het model een tikje vreemd.

Het eerste Henderson-model had namelijk een wielbasis van 1.650 millimeter en een (optionele) passagiersplek op de tank vóór de berijder. Het 902cc-viercilinderblok stond in de lengterichting, maar was ver naar achteren geplaatst om een ruime treeplank voor het blok te creëren waar twee pedalen zaten voor de dubbele achterrem. Maar model B had ook een kickstarter (zonder trapper), kettingaandrijving en een koppeling in de achternaaf.

In de beginjaren werden viercilinderblokken geroemd om hun kracht en souplesse. De Pierce van 1909 was de eerste Amerikaanse viercilindermotor, maar vooral de fameuze Belgische FN-viercilinder inspireerde veel (Amerikaanse) motorconstructeurs. Ook Cleveland, Gerhart, Militaire en Pierce-Arrow richtten zich op de viercilinder-in-lijn.

Verkoop aan fietsenfabrikant

William Henderson verbeterde zijn motorfiets elk jaar. Het frame werd ingekort (tot 147 mm), kreeg treeplanken aan de zijkant, een tweeversnellingsnaaf, meer cilinderinhoud, later een echte versnellingsbak en een dry-sump smeersysteem. De orders stroomden binnen, maar door de Eerste Wereldoorlog stagneerde de motorenverkoop en in 1917 waren Tom en Bill gedwongen hun merk te verkopen aan fietsenfabrikant Ignaz Schwinn, die ook eigenaar was van de Excelsior Motor Corporation.

Schwinn verhuisde de productie van Henderson van Detroit naar Chicago en in 1918 kwam het 1168 cc metende model Z op de markt, nog steeds gebaseerd op het eerste echte Henderson-model, maar dan met de merknaam Henderson over de X van Excelsior als tanklogo. Tom en Bill verhuisden mee, maar Tom vertrok al op 1 januari 1919 om Excelsior-Henderson-motoren naar Europa te exporteren. William vertrok een jaar later en startte de Ace Motor Corporation in Philadelphia. Dat de Ace- en de Excelsior-Henderson-motoren sprekend op elkaar leken was natuurlijk geen toeval. Toch was er een groot verschil; de Ace-viercilinder was ruim 25 kilo lichter dan zijn Chicago-equivalent en behoorlijk sneller. Strikt genomen eindigt hiermee het Henderson-verhaal van Tom en Bill.

‘Today we stop’

Ook het Excelsior-Henderson-verhaal kende een abrupt einde. Hoewel de modellen duur maar kwalitatief top-of-the-bill waren, deed de beurskrach van 1929 de verkopen instorten. De fabriek modderde nog twee jaar door maar het verhaal gaat (en een goed verhaal moet je nooit door feiten laten bederven) dat Ignaz Schwinn na een overleg ervan overtuigd was dat de Grote Depressie wel eens acht jaar of langer kon duren. Hij stapte vervolgens in september 1931 het hoofdkantoor binnen, riep de Raad van Bestuur bijeen en verraste iedereen met de woorden ‘Gentlemen, today we stop’. Schwinn ging weer fietsen maken en was tot in de jaren vijftig de grootste fietsenfabrikant in Amerika.

Waarom we Henderson missen is niet zozeer een kwestie van de motorfiets, maar van de motorblokken. Excelsior was in de jaren twintig de derde grote motorenfabrikant in Amerika, na Indian en Harley-Davidson die beide het V-twin-concept aanhingen. Vandaag de dag staat de Amerikaanse V-twin bekend als een heilig ‘American heritage’-huisje, maar voor hetzelfde geld was de in lengte geplaatste viercilinder de typisch Amerikaanse motor geworden. Na de onfortuinlijke dood van William Henderson in 1922 nam Indian in 1927 de Ace Motor Corporation. over. Dat bedrijf leverde tot 1942 de Indian 440, de laatste ‘Genuine’ Amerikaanse viercilinder waarvoor onder anderen William Henderson de basis heeft gelegd.

Tekst HARRY CORINO
Fotografie HENDERSON, ARCHIEF