Zelfs in het havengebied van Amsterdam liggen fijne stuurweggetjes. Het decor met kranen en silo’s inspireert al sinds het gebied in de jaren ‘80 helemaal op de schop ging. Helemaal op de schop? Nee, één klein dorpje bleef gespaard.
Vanuit het toen gekraakte kunst- en festivaloord Ruigoord stuur ik de Triumph naar het westen langs het Noordzeekanaal. Dat werd aangelegd op de bedding van het Oer-IJ, een noordelijke aftakking van de Rijn die eeuwen geleden stroomde tussen de huidige driehoek Amsterdam, Haarlem en Alkmaar. Bij Castricum mondde het Oer-IJ uit in de Noordzee.
‘God schiep de wereld, behalve Nederland. Dat deden de Nederlanders zelf’, zo luidt een oud gezegde. En wat is daar een mooier voorbeeld van dan het beeldje van Hans Brinker die in Spaarndam voor eeuwig met zijn vingertje in de dijk een overstroming weet te voorkomen. Dat het verhaaltje door een Amerikaanse boekenschrijfster uit de duim is gezogen, maakt het niet minder mooi.
Het Zwet
Heuh? Heuvels in Noord-Holland? Ter hoogte van Nauerna rijzen hoge rechthoeken op uit het vlakke land. Dit Groene Schip is gemaakt van as uit de vuilverbranding en moet een positieve noot in het landschap zetten. Tussen die bulten vaart het pontveer van Buitenhuizen man en motor over het Noordzeekanaal. De twin roffelt voort over een slingerende dijkweg boven het polderland en zo kom ik met een wijde lus weer terug bij Nauerna. Aan de overkant van de Nauernasche Vaart ligt de Overtoomse Dijk ook als een hoge bult boven het water en land.
En die brengt me naar Westzaan, waar houten Zaanse huisjes tussen tientallen sloten staan. Richting Jisp klotst Het Zwet langs de weg, daarover voeren de schepen die in Groenland walvistraan en in het Oostzeegebied graan en hout haalden via de Zuiderzee. Door de Afsluitdijk werd de Zuiderzee het IJsselmeer en door droogmaking werden de Beemster en de Schermer polders. De Triumph roffelt op ’n streepje gas over de kaarsrechte Neckerweg door de Beemster, om daarna weer in de bochten te vallen langs de Beemsterringvaart en de daaropvolgende dijken.
Eilandspolder
Ook het land van Dijk en Waard is door mensenhand gemaakt. Vanaf de tiende eeuw maakten de bewoners het veengebied geschikt voor land- en tuinbouw. Zo ontstond het Rijk der Duizend Eilanden, een lappendeken van slootjes en eilandjes waartussen de Broekerveiling in Broek op Langedijk op palen boven het water oprijst. Met boten brachten de boeren hun gewassen naar het veilinggebouw, dat nu ligt ingeklemd tussen een winkelcentrum en nieuwbouwwijken. Het landschap van Noord-Holland verandert voortdurend.
Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Ik kan ’n Knucklehead van ’n Panhead onderscheiden en ook nog wel een tulp van een narcis. Maar het gaat me boven m’n pet om in het Hollandse landschap sporen van het Oer-IJ te zien. Daarmee helpt me de expositie in het Poldermuseum aan de Ringvaart van Heerhugowaard. Die praat me niet alleen bij over het Oer-IJ en de aanleg van Heerhugowaard op de bodem van het meer de Grote Waard (1631), maar ook over de andere droogmakerijen in Noord-Holland. Ja, die Hollanders waren rare jongens. Overal ter wereld draaien legendes over beschavingen die door het water zijn verzwolgen. Atlantis, Lemuria, Doggerland, noem ze maar op. Maar de Hollanders draaiden het verhaal om, die lieten juist land uit water oprijzen en bouwden daarop hun beschaving.
Aan de overkant van de ringvaart liggen de rechte lijnen van de Schermerpolder. Voorbij de brug bij Oterleek staat een bijzondere molen, die meel maalt in plaats van water, dat is in dit droogmakerijenlandschap echt een unicum. Net als de Beemster is ook de Schermer een prachtig staaltje Hollandse trots. Het Schermermeer werd tussen 1633 en 1635 met tweeënvijftig windmolens in meerdere trappen leeggepompt. Knarsend en piepend staat een aantal daarvan nog als schepen aan het land verankerd: Hollands glorie boven het maaiveld. De Triumph gromt tevreden voort over de Schermerdijk, Molendijk, Schermer Ringvaart en Oostdijk. Dit is Holland op z’n mooist. Het dubbeldorp Graft-De Rijp ligt op het voormalige Schermereiland, dat ook Eilandspolder werd genoemd. Een oudere droogmakerij, dat zie ik nu in de organische vormen ervan, die contrasteren met het rechttoe-rechtaanwerk van de polders Beemster en Schermer. Graft en De Rijp dankten hun rijkdom aan de walvisvaart en haringvisserij, maar liggen nu ingeklemd tussen strakke polders.
Toertocht Noord-Holland en Friesland: in het spoor van de walvis
Cromme IJe
Het Noordhollands Kanaal werd in 1824 aangelegd als transportweg over water en vormt nog steeds een belangrijk onderdeel van de Hollandse waterhuishouding. Niet overal zijn bruggen of veerboten, dus rij ik heen en weer langs het kanaal over de dijken benoorden en ten zuiden daarvan. Zo kom ik wel aan mijn kilometers. Over het Oudelandsdijkje naar Knollendam: heerlijke Hollandse namen, heerlijk sturen langs land en water. In de dertiende eeuw werd een dijk langs het water van de Cromme IJe gelegd, meer dan zeven eeuwen later staan in Krommeniedijk de groene houten Zaanse huisjes achter de bomen, aan de overkant steekt een kerkje op een terp af tegen het groen van de sappige weides. Wonderlijk contrast als je bedenkt dat ook dit dorp in de zestiende en zeventiende eeuw economisch vrijwel helemaal afhankelijk was van de scheepsbouw en -vaart op Groenland en de Oostzee.
Het Cromme IJe leeft voort in de plaatsnaam Krommenie. Dat Zaanse dorp wordt door sommige historici nu beschouwd als de noordelijkste vesting van het Romeinse Rijk, sinds er bij aanleg van de nieuwbouwwijk Eilanden van Hain de fundamenten van een Romeinse wachttoren werden opgegraven. Tot in de jaren ‘30 de provinciale weg naar Krommenie vanaf Castricum klaar was, was Krommeniedijk de verbindingsweg tussen de Zaanstreek en Alkmaar. Die werd bewaakt door een van de forten van de Stelling van Amsterdam die hier en daar als molshopen in het landschap liggen.
Noord-Holland rond het Oer-IJ is veel gevarieerder dan ik had gedacht. Forten, houten huisjes en windmolens, haventjes, zee, meren, kreekjes, kanalen, slingerende dijken, rechthoekige kavels en grillige slootjes, bloembollenvelden. En duinen.
Déze Hollandse heuvels ken ik wél. Al eeuwenlang steken de duinen als een landwal boven de zee en meren uit. Hierachter bij Castricum stroomde het Oer-IJ dus in de Noordzee. De zee is gebleven, maar de gaten van meren op oude kaarten zijn ondertussen grotendeels dichtgetimmerd. Wormer, Purmer, Schermer, Stern, Grote Waard, Zijpe en Wieringen zijn drooggemalen en met dijken getemd.
Bij Petten wordt de Hondsbossche Zeewering versterkt met zo’n dertig miljoen kuub zand. Bij watersnoodrampen in 1421 en 1625 werd heel Petten door de zee weggevaagd. Dat moesten we met ons allen niet meer willen en dus werd in 1793 de zeewering aan het Hondsbos aangelegd, die tot op heden de aanvallen van de Noordzee heeft afgeslagen.
De Zijpe
Na de Romeinen ontdekten ook de Duitsers Noord-Holland. In de Tweede Wereldoorlog hadden ze dit gebied onder water gezet, later kwamen ze met vredelievende bedoelingen. Om aan het onhandig gesteggel van auto’s met zwart-witte nummerplaten te ontsnappen, draai ik voor Callantsoog (Man spricht Deutsch!) weer weg van de kust.
Buiten Romeinen en Duitsers kwamen ook Friezen naar Noord-Holland. Die legden stukje bij beetje de Westfriese Omringdijk aan, waarop nu een hoge smalle weg kronkelt waar motorrijders hun handschoenen bij aflikken. Ook andere dijken, zoals de Valkkogerdijk, slingeren mooi ritmisch door het groene, groene knollenland. Het meer De Zijpe werd al in 1597 omgetoverd tot land en De Zijpe is daarmee een van de eerste droogmakerijen van Nederland. In het Zijpermuseum in Schagerbrug kom ik er meer over te weten. Daarna koerst de Triumph over het Noordhollands Kanaal langs de Groote Sloot naar het Amstelmeer aan de Waddenzee.
Hollands Kroon was vroeger allemaal water, op de duinstrook aan de kust en het eiland Wieringen na. Dat lag tussen de Waddenzee, Zuiderzee en Wieringermeer, zoals de Eilandspolder tussen de meren Beemster en Schermer lag. In 1924 werd Wieringen vastgeklonken aan het ‘vasteland’ van Noord-Holland, maar iets van het eilandgevoel hangt nog steeds boven het zacht golvende landschap. In de haven van De Haukes ligt de Postboot die tot 1924 Wieringen met Noord-Holland verbond. Een stukje verderop biedt Beach Bites een mooie gelegenheid om met een hapje en een drankje de hoogtepunten van de toer nog eens voorbij te laten komen, van Oer-IJ tot Hollands Kroon tussen water en land.
Foto’s: Michiel van Dam
Reisinformatie
Informatie onderweg over de geschiedenis van het Oer-IJ en de Hollandse droogmakerijen:
- Museum het Houten Huis in De Rijp: www.houtenhuis.nl
- Broekerveiling in Broek op Langedijk: www.broekerveiling.nl
- Museummolen in Schermerhorn: www.museummolen.nl
- Fort K’ijk bij Krommeniedijk: www.stadsherstel.nl/monumenten/fort-krommeniedijk
- Poldermuseum Heerhugowaard: www.hetoudegemaalheerhugowaard.nl
- Zijpermuseum Schagerbrug: www.zijpermuseum.nl
Niet alle musea zijn elke dag geopend. Check de websites voor actuele openingstijden.
Download de route van Oer-IJ tot Hollands Kroon
