Het is treurig. Kom je als niet-Groninger naar Ter Apel, dan wil je in café-restaurant Het Boschhuis wel eens zo’n befaamde eierbal proeven. Want die Groningse specialiteit is buiten de provinciegrenzen niet te krijgen. Maar bij Het Boschhuis dus ook niet. Wel staat er mosterdsoep met spekjes op het menu en da’s ook een Groningse specialiteit. En zo beginnen we met een tevreden gevoel aan de motortocht langs hoogtepunten van het Gronings industrieel erfgoed. Of dieptepunten als je wilt, want veel van die bedrijvigheid is door de tand des tijds aangeknaagd en van veel locaties resten slechts nog ruïnes.
De voormalige aardappelmeelfabriek Avebe in Ter Apel is een voorbeeld van zo’n industrieel complex dat door de tijd is ingehaald. De in 1916 gebouwde fabriek aan het Ruiten-Aa-kanaal heeft sinds 1981 geen industriële functie meer. Het betonnen gebouw oogt post-apocalyptisch met graffiti op de muren, ingegooide ruiten en vegetatie die langzaam maar zeker terrein wint. Maar daar komt verandering in. Op deze plek komt het ecodorp NoordeLand. Duurzaam, regeneratief, klimaatneutraal, zelfvoorzienend in energie en meer van dat fraais voor een zonnige en zorgeloze toekomst. Een deel van dit industrieel erfgoed blijft onaangeroerd, als ode aan het verleden.
Eindeloze vlaktes landbouwgrond
We rijden noordwaarts langs de Duitse grens verder Groningen in. De route slingert losjes langs de Ruiten-Aa en het Ruiten-Aa-kanaal en dan in een strakke lijn naar Stadskanaal, ontstaan langs het transportkanaal in de veenkolonie. Vandaar die rechte lijnen. De stoomtrein op het STAR-station herinnert aan meer dan ’n eeuw spoorgeschiedenis. Die spoorlijn lag er dus al toen Philips hier in 1955 een halfgeleiders- en beeldbuizenfabriek opende. Daardoor kreeg Stadskanaal een enorme economische impuls, met werkgelegenheid, verbeterde infrastructuur, nieuwe woonwijken, sportverenigingen, ziekenhuis en theater. Philips vertrok in 2005 uit Stadskanaal, het voormalige Philipsterrein heet nu Mercuriuspark en in een oud kantoorgebouw van Philips zit nu het Philipsmuseum. Want de Stadkanalers houden de herinnering aan het bedrijf in ere.
De aardappelmeelfabrieken van Ommelanderwijk en Zuidwending staan werkeloos langs de berm te verpieteren. Ze bieden het bij fotografen geliefde beeld van bakstenen schoorstenen en deels dichtgetimmerde gebouwen achter hekken. Hier worden geen piepers meer gejast. De rechte Ontsluitingsweg Nieuwe Compagnie laat mooi zien waar die aardappelen en het daaruit gemaakte meel vandaan kwamen: eindeloze vlaktes landbouwgrond met op de horizon hier en daar een kerktoren of een fabrieksschoorsteen. Met haakse bochten komen we in Oude Pekela. Daar lag strokarton Brittania strategisch aan het water. Toen de fabriek in 1913 werd geopend, was de hemel nog de limiet, er waren toen negen verschillende strokartonfabrieken in Oude Pekela. Toch ging het Brittania niet voor de wind en in 1997 werd bekend dat het bedrijf zou sluiten. De toekomst van het complex is onzeker. Ook de situatie bij de voormalige strokartonfabriek Free & Co stemt treurig. Dit bedrijf om de hoek is eenzelfde lot beschoren als Brittania, al lijkt hier van sloop geen sprake te zijn, maar eerder van herstructurering van de voormalige fabriek die in 1994 de poorten sloot. Stichting Siep & Co beheert hier een aantal grote stoom- en dieselmachines uit het begin van de vorige eeuw. En dat is natuurlijk een ode aan het verleden.
Strokartonfabriek Toekomst in Scheemda is een uiterst fotogeniek gebouw, uiteraard met een hoge schoorsteen, het was dan ook een decor in de film Zwartboek van Paul Verhoeven en er worden allerlei festivals georganiseerd. De naam zegt het al, de Toekomst, ooit ‘de grootste ruïne van Nederland’ genoemd, is net als de Avebe-fabriek in Ter Apel een voorbeeld van hoe industrieel erfgoed een nieuwe bestemming kan krijgen.
Toerisme: Kloostermoppentoer door Groningen
Nieuwe inkomstenbronnen
Ook Winschoten schotelt ons een paar postindustriële pareltjes voor. Na de urbane ruïnes aan Havenkade West brengt de Industriebrug ons via Zaadhof’s Cartonnage Fabriek bij de Oosterhavenkade aan het Rensel en het monumentale graanpakhuis Robertus een stukje verderop. Graan, stro en aardappelen waren vroeger de brandstoffen waarop de Groningse economie draaide, turf en gas even buiten beschouwing gelaten. Op het fabrieksterrein aan de Romijnstraat, waar Philips in 1972 een glasfabriek bouwde, verrijst nu tussen velden vol zonnepanelen op het Philips-fundament een nieuw datacenter van Google.
Voort door het lege, vlakke Groningse land waar, zoals de Groningers graag zeggen, niets boven gaat. Via het kleine vestingstadje Oudeschans en de Hamdijk bereiken we het grote vestingstadje Nieuweschans dat naar Duits voorbeeld, de grens is vlakbij, de eretitel ‘Bad’ mag dragen en daardoor de toeristenbelasting kon verhogen. Nieuwe inkomstenbronnen zijn hier nodig, want de Solidus-kartonfabriek aan de Westerwoldse Aa heeft begin 2025 de handdoek in de ring moeten gooien, in navolging van zoveel Groningse bedrijven. ‘Triest, maar het is de realiteit,’ aldus de voorzitter van de ondernemersraad.
De Oudedijk kronkelt verder door het platte polderland. Dollard en Eems zijn niet ver, na wat zigzaggen komen we in Termunterzijl langs het water bij het oude gemaal Cremer. Rond duizend jaar geleden werden in dit gebied al zeedijken aangelegd, die het land beschermden tegen aanvallen van de zee. Waar rivieren in zee stroomden, kwamen sluizen: tijdens vloed waren ze gesloten en bij laagwater werden ze geopend om het overtollige binnenwater te lozen. Maar de afwatering werd gaandeweg onvoldoende en daarom werd vierhonderd jaar geleden het Termunterzijldiep gegraven voor de afwatering van Oost-Groningen. Een nieuwe sluis, de huidige ‘Boog van Ziel’, vormde vanaf 1725 de scheiding tussen zoet en zout water. Het historische gemaal Cremer uit 1931 is op zijn beurt in 2000 door het rode gemaal Rozema opgevolgd. Maar het machinehart van Cremer klopt nog en kan in geval van nood inspringen om het water te weren.
Recht tegenover de sluis staat hotel-restaurant Termunterzijl. Een fijne plek om halverwege onze toer te pauzeren. Helaas is hier de eierbal van de kaart gehaald, maar er is wel koffie van de Groningse branderij Klaas Tiktak (sinds 1870) en daar smaakt een plakje Groningse koek goed bij.
Braakliggende terreinen
Delfzijl en Eemshaven zijn bewijzen van economische en industriële vooruitgang in Groningen. Waar aan de ene kant fabrieken sluiten (karton, aardappelmeel), komen er aan de andere kant nieuwe bedrijven bij die ruimte opeisen, zoals Google in Winschoten en Eemshaven. Soms komen er op de plaats van oude industrie nieuwe woonwijken. Soms moeten dorpen wijken voor nieuwe industrie.
In de Oosthoek rond Delfzijl werd een aantal dorpen gesloopt voor uitbreiding van de bedrijvigheid van de haven, die volgens prognoses in de jaren ’50 fiks zou groeien. Zoals Heveskes, waar alleen het dertiende-eeuwse kerkje nog overeind staat tussen windturbines en industrie. Van Oterdum resten alleen een paar grafstenen en ook Weiwerd werd van de kaart geveegd voor de havenindustrie, die de nu braakliggende terreinen nooit bereikte.
We laten de zee en verdwenen dorpen achter ons en richten de wielen richting binnenland. Daar liggen buiten rechte polderwegen ook kronkelende dijkweggetjes op ons te wachten. Daarlangs glijden de mooie dorpjes Godlinze, Leermens en Oosterwijtwerd voorbij. We stuiten bij Appingedam weer op water, waar de beroemde keukens boven hangen, maar verlaten het eenrichtingslabyrint weer snel om langs het Damsterdiep te rijden over de oude rijksweg, die met flauwe bochten een mooi alternatief is voor de rechte N360.
Het Damsterdiep was belangrijk voor het transport van turf uit de Groningse veenkoloniën en voor bakstenen van de fabrieken Rusthoven in Wirdum en Enzelens in Garrelsweer, twee van de tientallen steenfabrieken waar ooit Groningse klei tot bakstenen werd verwerkt. De twee steenbakkerijen aan het Damsterdiep zijn na sluiting gesloopt vanwege onherstelbare aardbevingsschade.
Fijne bochten brengen ons via Winneweer, Stedum, Lellens en Woltersum naar Ten Boer. Daar hebben we geen alternatief dan over de rechte N360 langs het net zo rechte Damsterdiep te rijden, om bij Garmerwolde de kalkovens te bereiken. Die doen anno 2026 dienst als woning met witte puntdaken die doen denken aan de trulli-woningen in het Zuid-Italiaanse Alberobello. Na nog wat bochtenwerk via Thesinge en Ellerhuizen sluiten we bij café Moeke Vaatstra in Zuidwolde onze erfgoedtoer af, die enerzijds triest, maar anderzijds ook hoopvol stemt. Net als het culinaire erfgoed op Vaatstra’s menukaart. De Groningse specialiteit eierbal ontbreekt helaas ook hier. Maar niet getreurd, want de Groningse mosterdsoep met spekjes is een prima alternatief.
Foto’s: Michiel van Dam
Reisinformatie
Lezen
Het boek ‘Vergeten IJzer’ van Frank von Hebel (tekst) en Jan Willem van Vliet (foto’s) is een eerbetoon aan het oud-industrieel erfgoed van Groningen. Uitgeverij Noordboek ISBN 9789464710700.
Bezoeken
Philipsmuseum Stadskanaal, museumphilipsstadskanaal.nl; Stichting Industrieel Erfgoed Pekela & Culturele Ontwikkeling, siepco.info
Slapen
Wil je de route in twee dagen rijden met een overnachting en diner in Groningen. Dan is Hotel Termunterzijl een uitstekende optie voor een overnachting, hoteltermunterzijl.nl
Download de route
