Brandhout met een duivel erin, smokkelpaden, duistere bossen, heuvels met uitzicht tot ver over de grens. Twente is als een spannend jongensboek. Tukker Jacob Westerburger, die er al reed toen de meesten van ons nog moesten leren lezen, geeft een rondleiding.

[sgpx gpx=”/wp-content/uploads/gpx/tracertracks-3-twente.gpx”]

Jan Dirk Onrust

Jacob Westerburger (71) uit Enschede haalde zijn motorrijbewijs in februari 1966. Dus hij heeft tijd genoeg gehad om leuke motorweggetjes in Twente te ontdekken. ‘Eerst op een BSA B31 en twee Machtless’. Toen ben ik lange tijd gestopt. Het echte rijden begon voor mij weer in 2004, toen ik mijn huidige Pan kocht.’

Sindsdien is Jacob een vaste waarde bij de Nederlandse Promotortochten. Hij miste daarbij nog een tocht die honderd procent door Twente gaat. ‘Daarom heb ik die zelf gemaakt. Twente heeft heel veel kleine weggetjes. Bochtig, bijna altijd heel rustig, midden in de natuur en vol duistere bezienswaardigheden.’

Jacob, die je zou inschatten als leraar wiskunde, heeft zijn leven lang in de bouw gewerkt. Voor zijn werk heeft hij in onder meer Voorburg en Eindhoven gewoond, maar keerde uiteindelijk weer terug naar zijn geboortestreek.

Gouweouwe

Als hij zijn schuur opent, zien we zijn twee grootste hobby’s. Een motor en tweeduizend grammofoonplaten. ‘Samen met mijn vrouw maak ik een radioprogramma voor de lokale omroep. Op zolder, waar ik een radiostudio heb. Een uurtje lang gouweouwes draaien uit mijn eigen collectie. Maar eigenlijk hou ik het meest van klassieke muziek, de wat lichtere soort. Als het even kan, probeer ik dat toch in het programma te draaien.’
Wat zou hij kiezen als achtergrondmuziek voor zijn Twentetocht?
‘Hm, Grieg misschien wel. Melodieën als landschappen, beetje geheimzinnig.’

Witte wieven en hellehonden

De tocht begint bij de restaurant De Gouden Boogjes in Oldenzaal, uiteraard op een bedrijfsterrein vlak aan de snelweg (A1), dat is makkelijk aanrijden. Na twee keer afslaan zijn we daar een lichtjaar van verwijderd en rijden we het typisch Twentse coulisselandschap in, waar de horizon nooit ver weg is. Niet zoveel bos, maar wel veel bomen, waartussen boerderijen en kleine weilanden zijn verstopt. Het wordt algauw zo intiem dat de weg dwars over het erf van een boer loopt.
Het motregent wat en het is heiig.
‘Bijna wittewievenweer,’ zegt Jacob.
Witte wieven, het woord is gevallen. Wat je in het westen mist noemt, zijn hier levende wezens, die in slierachtige vorm boven heidevelden en riviertjes tevoorschijn komen. Ze zijn nog ouder dan het christendom, en kwamen vroeger overal in de volksverhalen voor. Ook in het westen, maar daar zijn ze verdwenen. Maar het oosten van Nederland heeft iets behouden wat elders niet meer bestaat. Geheimzinnigheid. Dus in Twente voelen ze zich nog thuis, net als Hellehonden, Heemennekes en andere wezens van Keltische of Saksische achtergrond.

Hooivork in de kont

En verdraaid, wie komen we tegen bij Ootmarsum? Lucifer zelf. Althans, een bord dat naar een legende verwijst. Toen een knecht een boerenschuur betrad, vloog het brandhout hem om de oren. Het werd hem toegeworpen door een klein krom griezelig kereltje, dat werd geïdentificeerd als de duivel. Hij werd in een zak gevangen en onder een steen begraven aan de Zonnebergweg. Beetje wijwater erover, klaar. Het Kwaad in Twente is kennelijk goed beheersbaar.

Maar onderhuids zaten er spanningen. Jacob wijst me op de houten gevelversiering van een boerderij. ‘Een kruis op de top betekent dat er een katholiek woont. Dat was een teken voor rondreizende geestelijken dat het hier een veilig adres was. Die moesten niet bij de verkeerde aankloppen, want dan hadden ze de hooivork in de kont.

Wit van niks

In de grensplaats Losser daarentegen is niets aan de hand. Zelfs geen smokkel over de duistere boswegen? ‘Neuh, daar hadden ze hier nog nooit van gehoord. Tenminste, als ze werden ondervraagd door de douane. Dat is een Twents gezegde geworden. ‘Kump uut Losser, wit van niks.’ In het Nederlands zou je zeggen: ‘Hij liegt dat hij barst.”

Bij De Lutte is het ook niet pluis. Jacob wijst op een zijweggetje van zijn Twentetocht. ‘Dat is de Kaviksweg. Vroeger liep hier de Dodenweg. Hier kon je zomaar overreden worden door een onzichtbare lijkwagen, als je tussen de diepe karrensporen liep. Dus je kunt hier beter rechts aanhouden.’

Bij kasteel Singraven in Denekamp, wacht meer onheil. ‘Ooit was dit een nonnenklooster,’ weet Jacob. ‘Een van de nonnen had intieme relaties met meerdere mannen in het dorp. Als straf hiervoor werd ze levend ingemetseld in het kasteel, een oud Twents gebruik. Sindsdien spookt het er.’

Op mistige dagen wil het spook nog wel eens tevoorschijn komen boven de Dinkel, die hevig kronkelt langs de rand van het landgoed. Minder spookachtig: pal aan de weg drijft de Dinkel een dubbele watermolen aan. Deze is zou oud dat Jacob Ruysdael hem in de zeventiende eeuw nog schilderde.

Berg met uitzicht

Na alle duistere verhalen komen we bij Lattrop, het Heart of Darkness van Twente. Dit is letterlijk een van de duisterste plekken van Nederland. Daarom hebben vrijwilligers juist hier de Cosmos Sterrenwacht gebouwd. Jacob raadt aan op woensdag of zaterdagavond te gaan.

Als je de sterrenwacht overslaat, biedt de Kuiperberg een goed alternatief qua ver kijken. De berg is voor Twentse begrippen zo hoog (7100 cm) dat je zicht heb tot ver over de grens. De ANWB zette er in 1922 een oriëntatietafel neer, zoals dat hoort bij echte bergen.
Jacob en ik duiken weer de diepte in waar zeker 100 km aan spannende verhalen ligt. En die hoef je echt niet allemaal te kennen om zijn Twentetocht te ervaren als een mooi jongensboek.

De wolf is terug. En hij is de ideale routemaker. Tijdens de LangsteDagTocht 2018 volgen we zijn spoor van Wolfheze tot Hongerige Wolf. De tocht is ook geschikt voor zwarte schapen. Op weg naar het Siberische Omsk moest dichter Drs. P. zijn vrouw en kinderen nog voor de wolven gooien. Dat is niet meer nodig. Je kunt ze nu ook kwijt op weg naar Ommen, want ons land heeft weer wolven.

[sgpx gpx=”/wp-content/uploads/gpx/langstedagtocht-2018.gpx”]

Jan Dirk Onrust

In 2011 werd na 150 jaar afwezigheid weer een wilde wolf gezien in Nederland, nota bene in de buurt van een Van der Valk bij Duiven. Aanvankelijk heerste er ongeloof – een wolf in Nederland, dat kon toch bijna niet. Inmiddels weten we het wel zeker. Ook al omdat er daarna nog veel meer meldingen kwamen. Het laatste half jaar is het elke maand, soms zelfs wekelijks, raak.

De donkere gedaanten zijn bijzonder vlug ter been
Ze lopen op vier poten en ze kijken heel gemeen (Drs. P)

De terugkeer van het ooit zo gevreesde dier heeft alles met politieke veranderingen te maken. Toen het IJzeren Gordijn viel, verdween ook de DDR met zijn muren en metershoge hekken. De wolven in het uitgestrekte Polen hadden ineens een vrije doorgang naar het westen. En daar kwamen ze in een gespreid bedje terecht, want in 1990 verklaarde Duitsland de wolf tot beschermde diersoort. Het duurde even voordat ze dat goed en wel in de gaten hadden, want pas tien jaar later werden de eerste wolfjes met een Duits paspoort geboren.

Inmiddels zijn er ruim tweehonderd wolven in Duitsland. Een groot deel leeft in roedels – groepjes van tien tot vijftien dieren in de bossen van Lausitz, aan de Poolse grens. Maar intussen zijn eenlingen en stellen uitgewaaierd in de richting van de Nederlandse grens.

140 wolven platgereden

Dat uitwaaieren gaat snel. Een beetje wolf kan zich vijftig kilometer per dag verplaatsen. Een wolf is bovendien geen groot liefhebber van wildernis. Hij zoekt gewoon voedsel. En of ie dat nou in een bos, een weiland of een buitenwijk vindt, maakt hem niet bijzonder veel uit. Een nadeel voor dit gebrek aan kieskeurigheid is dat ie in gebieden terecht kan komen waar veel wegen zijn. Bijna 140 wolven zijn dan ook al platgereden sinds 2000. Maar degenen die wel iets van het verkeer begrijpen, hebben de overhand.

Beetje gevaarlijk misschien?

Moeten we daar nou blij mee zijn? Natuurliefhebbers vinden van wel. Na jaren van strijd voor natuurbehoud en het verbinden van verbrokkelde stukjes natuur is de terugkeer van de wolf een kroon op het werk. De sloop die overbevolking en het moderne leven met zich meebrengt lijkt tot staan te zijn gebracht. Vooral stadsmensen vinden dat een mooi idee.
Maar is de wolf ook niet een beetje gevaarlijk? Drs. P. verloor tenslotte zijn hele gezin aan wolven en dan was er natuurlijk ook nog Roodkapje, de zeven geitjes en de drie biggetjes. De wolf heeft zijn imago niet mee.

Vloeiend wolfs

Gelukkig voor hem zijn er vele wolf-apologeten die het voor hem opnemen. Vaak zitten die in natuurbeschermingsclubs of zijn het deskundigen van de universiteit. De wolf is mensenschuw, heeft een aangeboren angst voor dieren die rechtop kunnen staan – mens en beer – en confrontaties zijn uiterst zeldzaam, zeggen ze.

We vragen het ook maar even aan iemand met praktische wolvenkennis. Tuva Thorsen, een Noorse wildparkbezitter, die met wolvenpups in haar bed wakker wordt. Ze spreekt vloeiend wolfs – een taal die niet alleen uit geluiden bestaat, maar vooral uit lichamelijke signalen die dominantie of ondergeschiktheid uitdrukken.

Net kantoormensen

‘Wolven zijn niet de beste jagers. Daarom moeten ze samenwerken om succesvol te zijn. Eentje is de baas, de rest luistert, maar zoekt voortdurend een kans om te klimmen in de hiërarchie. Het lijken net kantoormensen. Dat maakt ze gevaarlijker dan bijvoorbeeld lynxen.’

We mogen rustig de omheining van de lynxen inlopen, maar bij de wolven moeten we dat beslist niet doen. ‘Je bent geen deel van het pact. Ook vreemde wolven zouden gevaar lopen. Of mensen die al jaren met ze omgaan, maar een signaal niet goed opvangen. Degenen die tegenwoordig slachtoffer zijn, zijn meestal oppassers of anderen die beroepshalve te dichtbij kwamen. Normaal gesproken gaan ze confrontaties met mensen uit de weg.’

Dat is niet altijd zo geweest. In Frankrijk bijvoorbeeld werden tussen 1200 en 1920 – toen mens en wolf veel dichter bij elkaar leefden – 7.600 doden door wolfaanvallen geregistreerd. Nou was het vroeger wel wat makkelijker om je buren aan stukken te scheuren en te verklaren dat een wolf dat had gedaan, maar toch. Roodkapje was niet helemaal een sprookje.

Zestig dode schapen

Het romantische enthousiasme over de terugkeer van de wolf begint dan ook barsten te vertonen. Duitse boeren, de eersten die de nadelen ondervinden, klagen steen en been. Al 1.500 stuks vee zijn ze sinds 2000 kwijtgeraakt door wolven. Schapen staan bovenaan het menu. Ook de Nederlandse boeren beginnen het te merken. Dit jaar zijn er al zestig gedode schapen gemeld. In Duitsland zijn inmiddels enkele wolven afgeschoten die te dicht bij mensen kwamen, eentje doodde zelfs een aangelijnde hond.

Trojka hier, trojka daar Is hier ook een abattoir? (Drs. P.)

Boeren willen met scherp schieten, beschermers adviseren zachtere maatregelen (hogere hekken rondom weilanden, grote hond in de buurt). Maar het is hoe dan ook een stuk spannender geworden in de bossen en weilanden in het oosten. Zeker bij onze LangsteDagTocht van 2018, want daarvoor kozen we een aantal plekken waar een wolf is gesignaleerd.

Hongerige wolven

We starten in Wolfheze, oud-Nederlands voor Wolvenbos, dus zitten we meteen goed. Daarna gaan we de Posbank op, waar alleen Roodkapje niet in de gaten heeft dat dit een ideale wolvenstek is. Via het Achterhoekse Ruurlo (zes gedode schapen) bereiken het Twentse Beuningen, waar de tweede wolf in Nederland werd gezien. Je voelt aan je water dat een wolf zich hier kan schuilhouden: dichte bossen en een coulisselandschap met genoeg ruige landjes om ongemerkt schapen en grootmoeders te naderen.

Trojka hier, trojka daar Overal ligt paardenhaar (Drs. P.)

We rijden een stukje Duitsland in, langs het gebied waar een stel of mogelijk zelfs een kleine roedel zich schuilhoudt. Via een kleine grensovergang komen we bij Kloosterhaar waar een rennende wolf langs de weg werd gefilmd. Het eindpunt zit iets verder, bij Bergentheim. Hier staat sinds drie eeuwen restaurant De Hongerige Wolf. Volgens de legende werd op deze plek jonkvrouw Ida van Eerde gered door haar aanbidder jonker Rudolf van Collendoorn toen zij dreigde te worden verscheurd door een roedel van zeven wolven.

We zijn dan vlak bij Ommen, maar we zullen deze gemeente niet bereiken. Vrij naar Drs P., nadat deze van zijn van zijn sledevoertuig was gestort en door de wolven werd verslonden: ‘Ja, Ommen is een mooie stad, maar net iets te ver weg.’